काठमाडौंको पुरानो बस्तीमा पसलका साना दरा इतिहास बोकेको सिक्का व्यापार : पुस्तौंदेखिको पेशा संकटमा काठमाडौ/ ४ जेष्ठ:काठमाडौंको पुरानो बस्तीमा पसलका साना दराजभित्र थुप्रिएका पुराना सिक्का, तामाका मुद्रा, चाँदीका टक र समयले खियाएका नोटहरू केवल व्यापारका सामग्री होइनन्, ती इतिहासका जीवित दस्तावेज हुन्। तर यही इतिहास बोकेको व्यवसाय अहिले अस्तित्व जोगाउने संघर्षमा छ।पुराना सिक्का तथा मुद्रा कारोबार गर्दै आएका अनिलराज राजबहाक श्रेष्ठ आफ्नो पुर्खादेखिको पेशा अहिले संकटमा पर्दै गएको बताउँछन्। उनी भन्छन्, “मेरो बाजेदेखिको यो पेशा हो। म आफू १५/१६ वर्षको उमेरदेखि यो पेशामा प्रवेश गरेको हुँ। तर मेरो कार्यकालपछि सन्ततिले यो काम गर्ला जस्तो लाग्दैन।”उनका अनुसार पहिले यो व्यवसाय अहिलेको जस्तो केवल संग्रह वा पर्यटनसँग मात्र जोडिएको थिएन। भारतबाट आउने लाहुरेहरूका लागि पैसाको सट्टापट्टा गर्ने, धितो राखेर ऋण दिने जस्ता कारोबार हुने गर्थे। “त्यो बेला यो मिनी बैंकजस्तै थियो,” उनी सम्झिन्छन्।समयसँगै विदेशी पर्यटकहरूको आगमन बढेपछि पुराना सिक्काप्रतिको आकर्षण पनि बढ्न थाल्यो। विशेष गरी ऐतिहासिक तथा धार्मिक आकृति कुँदिएका सिक्का विदेशी पर्यटक र संग्रहकर्ताले रुचिपूर्वक किन्ने गरेका छन्। “तान्त्रिक र लक्ष्मीको चित्र राखेर बनाइएका सिक्काले पाँच–छ सय वर्ष पुरानो इतिहास झल्काउँछ,” श्रेष्ठ भन्छन्, “डिजाइन हेरेरै पर्यटकहरूले चासो देखाउँछन्।”उनका अनुसार सिक्का केवल धातुका टुक्रा होइनन्, ती सभ्यता र संस्कृतिका प्रतीक हुन्। “लक्ष्मी पूजा गर्ने हाम्रो परम्परा छ। हिन्दु र बुद्ध धर्ममा सिक्काको धेरै ठूलो महत्त्व छ,” उनी भन्छन्, “पुरानो पैसा हस्तान्तरण हुँदै आउँदा इतिहास जीवन्त हुन्छ। पैसाले सभ्यता, संस्कृति र पुरानो इतिहास चिनाउँछ।”तर यही इतिहास संरक्षण गर्ने पेशा अहिले कानुनी जटिलता र पुस्तान्तरणको अभावका कारण धरापमा परेको उनी बताउँछन्। नेपालमा १०० वर्षभन्दा पुराना सिक्काको कारोबार गर्न नपाइने कानुनी व्यवस्था रहेको उल्लेख गर्दै श्रेष्ठ भन्छन्, “कानूनले ध्यान दिएन भने यो पेशा संकटमा पर्दै जान्छ।”उनको परिवारमै पनि यो पेशा निरन्तरता दिने अवस्था देखिँदैन। “तीन जना दाजुभाइ र तीन जना दिदीबहिनीमध्ये मैले मात्रै यो काम गरेको हुँ। अरू सबै आ–आफ्नो पेशामा लागिसके,” उनी भन्छन्। उनका छोराछोरीले समेत यो पेशालाई झन्झटिलो र असुरक्षित ठानेर अन्य क्षेत्रमा लागेको उनको भनाइ छ।“यो सधैं चल्ने ठूलो व्यवसाय होइन,” श्रेष्ठ स्वीकार्छन्, “तर यसमा इतिहास छ।”पुरानो मुद्रा कारोबारमा अहिले बिचौलियाको प्रभाव पनि बढेको उनी बताउँछन्। “यो ठाउँमा हामी दुई जनामात्रै यो कारोबार गर्छौं, तर बीचमा बसेर नाफा खाने धेरै बिचौलिया छन्,” उनी गुनासो गर्छन्।उनका अनुसार दुर्लभ सिक्काको संरक्षणसँगै व्यवस्थित कारोबारका लागि सरकारले स्पष्ट नीति र व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ। “दुर्लभ पैसाको संरक्षण र इतिहासको जीवन्तताका लागि सरकारले कानून बनाएर उचित व्यवस्थापन गर्ने हो भने ठीक होला,” उनी भन्छन्, “नत्र यो पेशा लोप हुने अवस्थामा पुग्छ।”सहरको पुरानो गल्लीमा बसेर इतिहास बोकेका सिक्कालाई जोगाइरहेका अनिलराज राजबहाक श्रेष्ठजस्ता व्यवसायीहरूका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चिन्ता व्यापारभन्दा पनि परम्पराको अन्त्य हो। पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान र इतिहास अब नयाँ पुस्तासम्म पुग्ने कि नपुग्ने भन्ने प्रश्न उनीहरूको मनमा गहिरिँदै गएको छ।—–
काठमाडौंको पुरानो बस्तीमा पसलका साना दरा इतिहास बोकेको सिक्का व्यापार : पुस्तौंदेखिको पेशा संकटमा काठमाडौ/ ४ जेष्ठ:काठमाडौंको पुरानो बस्तीमा पसलका साना दराजभित्र थुप्रिएका पुराना सिक्का, तामाका मुद्रा, चाँदीका टक र समयले खियाएका नोटहरू केवल व्यापारका सामग्री होइनन्, ती इतिहासका जीवित दस्तावेज हुन्। तर यही इतिहास बोकेको व्यवसाय अहिले अस्तित्व जोगाउने संघर्षमा छ।पुराना सिक्का तथा मुद्रा कारोबार गर्दै आएका अनिलराज राजबहाक श्रेष्ठ आफ्नो पुर्खादेखिको पेशा अहिले संकटमा पर्दै गएको बताउँछन्। उनी भन्छन्, “मेरो बाजेदेखिको यो पेशा हो। म आफू १५/१६ वर्षको उमेरदेखि यो पेशामा प्रवेश गरेको हुँ। तर मेरो कार्यकालपछि सन्ततिले यो काम गर्ला जस्तो लाग्दैन।”उनका अनुसार पहिले यो व्यवसाय अहिलेको जस्तो केवल संग्रह वा पर्यटनसँग मात्र जोडिएको थिएन। भारतबाट आउने लाहुरेहरूका लागि पैसाको सट्टापट्टा गर्ने, धितो राखेर ऋण दिने जस्ता कारोबार हुने गर्थे। “त्यो बेला यो मिनी बैंकजस्तै थियो,” उनी सम्झिन्छन्।समयसँगै विदेशी पर्यटकहरूको आगमन बढेपछि पुराना सिक्काप्रतिको आकर्षण पनि बढ्न थाल्यो। विशेष गरी ऐतिहासिक तथा धार्मिक आकृति कुँदिएका सिक्का विदेशी पर्यटक र संग्रहकर्ताले रुचिपूर्वक किन्ने गरेका छन्। “तान्त्रिक र लक्ष्मीको चित्र राखेर बनाइएका सिक्काले पाँच–छ सय वर्ष पुरानो इतिहास झल्काउँछ,” श्रेष्ठ भन्छन्, “डिजाइन हेरेरै पर्यटकहरूले चासो देखाउँछन्।”उनका अनुसार सिक्का केवल धातुका टुक्रा होइनन्, ती सभ्यता र संस्कृतिका प्रतीक हुन्। “लक्ष्मी पूजा गर्ने हाम्रो परम्परा छ। हिन्दु र बुद्ध धर्ममा सिक्काको धेरै ठूलो महत्त्व छ,” उनी भन्छन्, “पुरानो पैसा हस्तान्तरण हुँदै आउँदा इतिहास जीवन्त हुन्छ। पैसाले सभ्यता, संस्कृति र पुरानो इतिहास चिनाउँछ।”तर यही इतिहास संरक्षण गर्ने पेशा अहिले कानुनी जटिलता र पुस्तान्तरणको अभावका कारण धरापमा परेको उनी बताउँछन्। नेपालमा १०० वर्षभन्दा पुराना सिक्काको कारोबार गर्न नपाइने कानुनी व्यवस्था रहेको उल्लेख गर्दै श्रेष्ठ भन्छन्, “कानूनले ध्यान दिएन भने यो पेशा संकटमा पर्दै जान्छ।”उनको परिवारमै पनि यो पेशा निरन्तरता दिने अवस्था देखिँदैन। “तीन जना दाजुभाइ र तीन जना दिदीबहिनीमध्ये मैले मात्रै यो काम गरेको हुँ। अरू सबै आ–आफ्नो पेशामा लागिसके,” उनी भन्छन्। उनका छोराछोरीले समेत यो पेशालाई झन्झटिलो र असुरक्षित ठानेर अन्य क्षेत्रमा लागेको उनको भनाइ छ।“यो सधैं चल्ने ठूलो व्यवसाय होइन,” श्रेष्ठ स्वीकार्छन्, “तर यसमा इतिहास छ।”पुरानो मुद्रा कारोबारमा अहिले बिचौलियाको प्रभाव पनि बढेको उनी बताउँछन्। “यो ठाउँमा हामी दुई जनामात्रै यो कारोबार गर्छौं, तर बीचमा बसेर नाफा खाने धेरै बिचौलिया छन्,” उनी गुनासो गर्छन्।उनका अनुसार दुर्लभ सिक्काको संरक्षणसँगै व्यवस्थित कारोबारका लागि सरकारले स्पष्ट नीति र व्यवस्थापन गर्न आवश्यक छ। “दुर्लभ पैसाको संरक्षण र इतिहासको जीवन्तताका लागि सरकारले कानून बनाएर उचित व्यवस्थापन गर्ने हो भने ठीक होला,” उनी भन्छन्, “नत्र यो पेशा लोप हुने अवस्थामा पुग्छ।”सहरको पुरानो गल्लीमा बसेर इतिहास बोकेका सिक्कालाई जोगाइरहेका अनिलराज राजबहाक श्रेष्ठजस्ता व्यवसायीहरूका लागि अहिले सबैभन्दा ठूलो चिन्ता व्यापारभन्दा पनि परम्पराको अन्त्य हो। पुस्तौंदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान र इतिहास अब नयाँ पुस्तासम्म पुग्ने कि नपुग्ने भन्ने प्रश्न उनीहरूको मनमा गहिरिँदै गएको छ।—–
