ललितपुर, कात्तिक ७-ः विश्वभर पोलियो रोग उन्मूलनका लागि जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले अक्टोबर २४ का दिन विश्व पोलियो दिवस मनाइँदैछ। यस वर्ष पनि पोलियोविरुद्धको खोपको महत्त्व, रोगको जोखिम र यसको पूर्ण उन्मूलनका लागि आवश्यक सावधानीबारे ध्यानाकर्षण गराउँदै नेपालमा हासिल भएको पोलियोमुक्त अवस्थालाई दिगो बनाउने विषयलाई प्राथमिकता दिइएको छ।
नेपालले एक दशकभन्दा लामो समयदेखि पोलियोमुक्त अवस्थालाई कायम राख्दै आएको छ। तर, विश्वका केही क्षेत्रमा पोलियो भाइरसको सङ्क्रमण अझै देखिनु र वातावरणीय निगरानीका क्रममा भाइरस भेटिन सक्ने जोखिम रहनुले नेपालले आफ्नो सतर्कता निरन्तर कायम राख्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएको छ। पोलियोमुक्त घोषणा हुनु मात्र रोगको जोखिम सधैँका लागि समाप्त हुनु होइन। त्यसैले नियमित खोप, प्रभावकारी रोग निगरानी र समुदायको सक्रिय सहभागिता उन्मूलन अभियानका महत्त्वपूर्ण आधार बनेका छन्।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लुएचओ) नेपालका कार्यवाहक प्रतिनिधि डा. एलिसन गोकाटानोले विश्व पोलियो दिवसका अवसरमा सन्देश जारी गर्दै नेपाललाई पोलियोमुक्त राख्न योगदान पुर्याउने स्वास्थ्यकर्मी, समुदाय तथा विकास साझेदारको प्रशंसा गर्नुभएको छ। उहाँले पोलियो उन्मूलनसम्बन्धी प्रतिबद्धतालाई निरन्तरता दिँदै स्वास्थ्य सेवा तथा स्वास्थ्य प्रणालीलाई थप सुदृढ र प्रभावकारी बनाउनुपर्नेमा जोड दिनुभएको छ।
डब्लुएचओका अनुसार सन् १९८८ मा विश्वव्यापी पोलियो उन्मूलन अभियान सुरु भएयता जङ्गली पोलियो भाइरसका घटनामा ९९ प्रतिशतभन्दा बढी कमी आएको छ। यद्यपि, विश्वका केही क्षेत्रमा भाइरसको प्रसार कायम रहेकाले नियमित खोप, उच्च सतर्कता र समयमै सङ्क्रमण पहिचान गर्ने प्रणाली आवश्यक रहेको छ।
पोलियो भाइरसबाट हुने पोलियोमाइलाइटिस एक सङ्क्रामक रोग हो। यसले विशेषगरी पाँच वर्षमुनिका बालबालिकालाई असर गर्न सक्छ। भाइरसले स्नायु प्रणालीमा क्षति पुर्याउँदा मांसपेशी कमजोर हुने, हातखुट्टा नचल्ने तथा स्थायी पक्षाघातसम्म हुन सक्छ। गम्भीर अवस्थामा यसले श्वासप्रश्वासमा असर पुर्याएर ज्यानसमेत लिन सक्छ।
पोलियोको निश्चित उपचार नभएकाले खोपलाई नै यसबाट बच्ने प्रमुख उपाय मानिन्छ। बालबालिकालाई राष्ट्रिय खोप तालिकाअनुसार मुखबाट खुवाइने पोलियो खोप र सुईमार्फत दिइने निष्क्रिय पोलियो खोप लगाउने व्यवस्था छ। निर्धारित मात्रामा खोप लगाउँदा बालबालिकालाई रोगबाट सुरक्षित राख्न सहयोग पुग्छ।
जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय ललितपुरका प्रमुख डा. खगेश्वर गेलालका अनुसार नेपालमा नियमित खोप कार्यक्रममार्फत बालबालिकालाई पोलियोविरुद्धको खोप प्रदान गरिँदै आएको छ। उहाँका अनुसार अभिभावकले बालबालिकाको खोप कार्ड जाँच गरी कुनै मात्रा छुटेको भए नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
गत वर्ष काठमाडौं उपत्यकामा सङ्कलन गरिएका ढलका नमुनामा पोलियो भाइरस भेटिएपछि सरकारले काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमा पाँच वर्षमुनिका बालबालिकालाई लक्षित गरी विशेष खोप अभियान सञ्चालन गरेको थियो। यस घटनाले पोलियोमुक्त अवस्थालाई सुरक्षित राख्न नियमित खोपसँगै वातावरणीय निगरानी र जोखिम देखिएका क्षेत्रमा समयमै प्रतिकार्य आवश्यक रहेको देखाएको छ।
ढलको नमुनामा भाइरस भेटिनु र बालबालिकामा पक्षाघात गराउने पोलियो रोग देखिनु फरक विषय हुन्। तर, वातावरणीय नमुनामा भाइरसको उपस्थिति भेटिनुले समुदायमा भाइरस प्रवेश गरेको वा प्रसार हुन सक्ने जोखिमबारे थप अनुसन्धान र सतर्कताको आवश्यकता देखाउँछ।
पोलियो भाइरस कुनै एक देशमा मात्र सीमित रहने जोखिम नभएकाले अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। एउटा क्षेत्रमा भाइरसको प्रसार कायम रहँदा यात्रा तथा आवागमनका माध्यमबाट अन्य क्षेत्रमा पनि जोखिम पुग्न सक्छ। त्यसैले कुनै पनि देशले आफ्नो खोप कार्यक्रम र निगरानी प्रणाली कमजोर बनाउन नहुने जनस्वास्थ्य विज्ञहरूको धारणा छ।
नेपाल सरकारले नियमित खोप कार्यक्रममार्फत देशभरका बालबालिकालाई निःशुल्क पोलियो खोप उपलब्ध गराउँदै आएको छ। ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रसम्म खोप सेवा पुर्याउन स्वास्थ्यकर्मी र महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविकाको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ।
पोलियो उन्मूलन अभियानलाई सफल बनाउन स्वास्थ्य संस्थामा उपलब्ध खोपको पहुँच सुनिश्चित गर्नु, खोपबाट छुटेका बालबालिकाको पहिचान गर्नु, रोगको शङ्कास्पद लक्षण देखिएमा तत्काल परीक्षण तथा निगरानी गर्नु र समुदायमा सही सूचना प्रवाह गर्नु आवश्यक छ।
पोलियो भाइरस मुख्यतः सङ्क्रमित व्यक्तिको दिसाबाट दूषित खाना वा पानी तथा दूषित हातको माध्यमबाट सर्न सक्छ। त्यसैले सुरक्षित खानेपानी, शौचालयको उचित प्रयोग, साबुनपानीले हात धुने बानी र खाद्य स्वच्छताले सङ्क्रमणको जोखिम घटाउन सहयोग गर्छन्। यद्यपि, सरसफाइ मात्र पर्याप्त हुँदैन; खोपलाई प्राथमिकता दिनु अपरिहार्य हुन्छ।
विश्व पोलियो दिवसले पोलियो उन्मूलनको विश्वव्यापी लक्ष्य पूरा गर्न सरकार, स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी, अभिभावक र समुदाय सबैको साझा जिम्मेवारी रहेको स्मरण गराउँछ। नेपालले हासिल गरेको पोलियोमुक्त अवस्थालाई सुरक्षित राख्न प्रत्येक बालबालिकाले निर्धारित खोप पूरा गरेको सुनिश्चित गर्नु, निगरानी प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउनु र सम्भावित जोखिमप्रति निरन्तर सचेत रहनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो।
